Korte, intensieve exposure thuis bij kinderen en jongeren met OCD en angst

Wat als reguliere exposurebehandeling niet voldoende helpt, of zelfs nauwelijks op gang komt? Tijdens een lunchwebinar van OCDnet vertelden Leonieke Vet, klinisch psycholoog bij Accare, en Colin Ganzevoort, promovendus en psycholoog bij Accare, over Hands On: een korte, intensieve exposurebehandeling aan huis voor kinderen en jongeren met hardnekkige angst- of dwangklachten.

De behandeling werd ontwikkeld vanuit de klinische praktijk. Inmiddels is er ook onderzoek naar gedaan, al zijn de resultaten daarvan nog niet gepubliceerd.

Ontstaan vanuit een behandelvraag uit de praktijk

Volgens de sprekers ontstond Hands On vanuit een herkenbaar probleem. Cognitieve gedragstherapie met exposure is de aangewezen behandeling bij angst en dwang, maar in de praktijk is er ook een groep kinderen en jongeren bij wie deze aanpak onvoldoende effect heeft. Soms nemen de klachten wel wat af, maar niet genoeg. In andere gevallen lukt het niet goed om de behandeling op te starten, bijvoorbeeld omdat de angst of dwang te ernstig is geworden.

Juist voor die groep ontstond de behoefte aan een andere aanpak: niet langer vooral oefenen vanuit de behandelkamer, maar kortdurend en intensief behandelen op de plek waar het probleem zich daadwerkelijk voordoet.

Behandeling op de plek waar het nodig is

Hands On is een intensieve, naturalistische exposurebehandeling. Dat betekent dat niet alleen in de behandelkamer wordt gewerkt, maar juist thuis, op school, in het openbaar vervoer of op andere plekken waar de angst of dwang in het dagelijks leven opspeelt.

De behandeling bestaat uit drie fasen: een voorbereidingsfase, een intensieve fase en een afrondende consolidatiefase. In de voorbereiding worden samen met jongere en ouders doelen opgesteld en wordt heel concreet uitgewerkt wat er moet veranderen. Daarna volgt een periode waarin behandelaren veelvuldig langskomen om samen te oefenen met exposure en responspreventie. In de laatste fase wordt stap voor stap toegewerkt naar afbouw en borging.

Kenmerkend voor deze aanpak is dat in korte tijd grote stappen worden gezet. Niet langzaam opbouwen over maanden, maar juist momentum creëren en dat benutten zolang het behandelteam nauw betrokken is.

Volledig op maat

Een belangrijk uitgangspunt van Hands On is maatwerk. De behandeling wordt opgebouwd rond de persoonlijke doelen van de jongere en het gezin. Wat lukt thuis niet meer? Wat wordt vermeden? Welk veiligheidsgedrag houdt de klachten in stand? En welke stappen zijn nodig om het dagelijks leven weer terug te winnen?

De sprekers lieten zien hoe zo’n traject er in de praktijk uit kan zien. Daarbij gaat het niet alleen om exposure zelf, maar ook om het zorgvuldig analyseren van vermijding, veiligheidsgedrag en de betekenis die de angst of dwang voor de jongere heeft. Vervolgens wordt heel concreet uitgewerkt wat er per dag geoefend gaat worden, zodat voor iedereen duidelijk is wat het plan is.

Ook ouders spelen een belangrijke rol

De behandeling richt zich niet alleen op het kind of de jongere, maar nadrukkelijk ook op de ouders. Zij krijgen begeleiding op basis van de SPACE-methodiek, waarin aandacht is voor de manier waarop ouders zich vaak noodgedwongen aanpassen aan de angst of dwang van hun kind. Die aanpassingen zijn begrijpelijk, maar kunnen de klachten ook in stand houden.

Daarnaast bevat Hands On een aparte zingevingmodule, waarin samen met de jongere wordt stilgestaan bij motivatie en waarden: waarom wil je veranderen, en wat wil je weer kunnen doen in je leven? Volgens de sprekers helpt dat om richting te geven aan de behandeling, al leken de ervaringen met dit onderdeel wisselend.

Onderzoek naar effectiviteit en ervaringen

Naast de behandeling zelf vertelden de sprekers ook over een onderzoeksproject rond Hands On. Dat onderzoek richt zich op twee vragen: wat deze aanpak in de praktijk oplevert, en hoe zij wordt ervaren door jongeren, ouders, behandelaren en schoolprofessionals.

De deelnemers aan het onderzoek waren kinderen en jongeren met angst- of dwangklachten die al een uitgebreide behandelgeschiedenis hadden en bij wie eerdere behandeling onvoldoende had geholpen, of moeilijk op gang kwam. Er werd gekeken naar veranderingen in persoonlijke doelen en naar ervaringen van betrokkenen tijdens het traject.

De resultaten van dit onderzoek zijn nog niet gepubliceerd. Tijdens het webinar werden daarom alleen voorlopige indrukken gedeeld.

Voorlopig beeld: vooral het oefenen in de praktijk lijkt belangrijk

Volgens de sprekers geven de eerste bevindingen een overwegend positief beeld. Bij een deel van de jongeren leek de intensieve aanpak duidelijk iets in beweging te zetten. Daarbij viel vooral op dat het daadwerkelijk oefenen in de thuissituatie of andere relevante contexten een belangrijk element lijkt te zijn.

Ook in de ervaringen van jongeren en ouders kwam juist die directe begeleiding tijdens moeilijke momenten naar voren als waardevol. Het samen oefenen, op het moment dat spanning of dwang echt optreedt, werd als helpend ervaren. Ook de ouderbegeleiding leek daarin een belangrijke ondersteunende rol te spelen.

Tegelijkertijd benadrukten de sprekers dat deze behandelvorm niet voor iedere jongere vanzelfsprekend de juiste oplossing zal zijn. Er blijven vragen over voor wie deze aanpak het meest geschikt is en wanneer andere intensieve vormen van behandeling beter passen.

Nog veel vragen voor vervolg

Het webinar maakte duidelijk dat Hands On een veelbelovende aanpak is, maar ook dat verdere uitwerking nodig is. Zo is nog onduidelijk voor welke jongeren intensieve thuisbehandeling echt noodzakelijk is, en voor wie een intensieve behandeling op de poli of in groepsvorm mogelijk ook passend zou zijn.

Ook over implementatie zijn nog vragen te stellen. De behandeling vraagt veel organisatie, afstemming en inzet van meerdere professionals. Tegelijkertijd liet het webinar zien dat juist die intensieve, goed gecoördineerde aanpak voor sommige gezinnen een belangrijk verschil kan maken.

Protocol beschikbaar

De behandelaars en onderzoekers van Accare hebben het behandelprotocol inmiddels uitgewerkt. Dat is op aanvraag beschikbaar via hun website. 

Met Hands On laten de sprekers zien dat exposurebehandeling bij kinderen en jongeren met ernstige angst- of dwangklachten soms gebaat kan zijn bij een vorm die kort, intensief, thuis en sterk op maat is. Juist voor gezinnen bij wie het dagelijks leven steeds verder in het teken is komen te staan van angst, vermijding en dwang, kan dat een waardevolle aanvulling zijn op het bestaande behandelaanbod.