Diepe hersenstimulatie bij dwang en depressie: effectief, maar nog te weinig toegepast

Onderzoekers van Amsterdam UMC en Maastricht UMC publiceerden in mei 2026 in het wetenschappelijk tijdschrift Translational Psychiatry een systematische review naar de drempels en bevorderende factoren bij de toepassing van diepe hersenstimulatie voor obsessief-compulsieve stoornis en therapieresistente depressie.

Wat is diepe hersenstimulatie?

Diepe hersenstimulatie — in het Engels: deep brain stimulation, afgekort DBS — is een behandeling waarbij via een neurochirurgische ingreep elektroden in specifieke hersengebieden worden geplaatst. Die elektroden geven vervolgens continue elektrische prikkels af, waarmee de hersenactiviteit wordt beïnvloed. De ingreep is omkeerbaar: de stimulatie kan worden aangepast of stopgezet. Bijwerkingen zijn doorgaans mild en verdwijnen bij aanpassing van de instellingen.

DBS wordt al tientallen jaren succesvol toegepast bij neurologische aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson. Inmiddels laat onderzoek ook overtuigende resultaten zien obsessief-compulsieve stoornis (OCS) en therapieresistente depressie.

Bewezen effectief — maar nauwelijks toegepast

De effectiviteit van DBS bij OCS en therapieresistente depressie is goed onderbouwd. Wetenschappelijk onderzoek toont grote verbeteringen in kwaliteit van leven, en de behandeling blijkt op de lange termijn kostenbesparend ten opzichte van reguliere zorg. Voor OCS is DBS in Nederland opgenomen in de richtlijn en vergoed door zorgverzekeraars.

Tot nu toe zijn wereldwijd slechts ongeveer 600 patiënten behandeld met DBS voor een psychiatrische aandoening. Ter vergelijking: voor neurologische aandoeningen zijn dat er 300.000. Dat is een opvallend groot verschil, zeker omdat de ernst van de aandoeningen en de effectiviteit van DBS vergelijkbaar zijn. Ook in Nederland, waar DBS voor OCS volledig vergoed wordt, blijven de behandelaantallen laag. Van de 225 patiënten met therapieresistente depressie die zich aanmeldden voor DBS, onderging uiteindelijk slechts 9,2% de ingreep.

Wat houdt mensen tegen?

De onderzoekers analyseerden 28 wetenschappelijke studies naar de factoren die de toepassing van DBS bij OCS en therapieresistente depressie belemmeren of bevorderen. Daaruit kwam een breed spectrum aan drempels naar voren.

Een belangrijke belemmering is stigma — zowel rondom psychiatrische aandoeningen in het algemeen, als rondom neurochirurgische behandelingen daarvoor in het bijzonder. Die negatieve beeldvorming is deels geworteld in het verleden, toen controversiële hersenoperaties bij psychiatrische patiënten veel schade aanrichtten. Ook negatieve media-aandacht voor verwante behandelingen zoals elektroconvulsietherapie speelt een rol. Daarbij leven er zorgen — bij zowel patiënten als behandelaars — over mogelijke veranderingen in persoonlijkheid of identiteit na DBS. Wetenschappelijk onderzoek ondersteunt die zorgen echter niet: DBS vermindert klachten zonder de persoonlijkheid fundamenteel te veranderen. Integendeel: patiënten met OCS die succesvol behandeld worden, rapporteren juist een groter gevoel van vrijheid en autonomie.

Daarnaast zijn er kennishiaten onder behandelaars. Psychiaters zijn niet altijd bekend met de criteria voor behandelresistentie of met de verwijsprocedures voor DBS. Dit leidt ertoe dat patiënten die mogelijk baat zouden hebben bij DBS, niet of te laat worden doorverwezen. Neurochirurgen ervaren regelmatig terughoudendheid van psychiaters bij verwijzingen, ook wanneer patiënten aan alle inclusiecriteria voldoen.

Ten slotte vormt beperkte toegankelijkheid een praktische drempel: er zijn slechts weinig gespecialiseerde centra waar DBS voor psychiatrische aandoeningen wordt uitgevoerd en waar patiënten ook op de lange termijn begeleid kunnen worden.

Wat helpt wel?

De review identificeert factoren die de toepassing van DBS kunnen bevorderen. Gerichte educatie — voor psychiaters, maar ook voor patiënten en het bredere publiek — is de meest genoemde en veelbelovende route. Daarbij is het van belang dat ook sociale media worden ingezet, aangezien dit voor veel mensen de voornaamste informatiebron is en waar misinformatie veel voorkomt. Betere samenwerking tussen psychiaters en neurochirurgen, duidelijkere verwijsrichtlijnen en meer betrokkenheid van patiënten en patiëntenorganisaties worden eveneens genoemd als belangrijke stappen vooruit.

Wat betekent dit voor patiënten en behandelaars?

Voor patiënten met ernstige OCS of een langdurige therapieresistente depressie is DBS een behandeloptie die mogelijk ten onrechte buiten beeld blijft. De boodschap van dit onderzoek is dat de drempels die toegang tot DBS belemmeren grotendeels niet medisch van aard zijn, maar te maken hebben met kennis, beeldvorming en organisatie van zorg — en daarmee aanpakbaar zijn.

Voor behandelaars onderstreept dit onderzoek het belang van bekendheid met verwijscriteria en van open communicatie met patiënten over alle beschikbare behandelopties, inclusief DBS.