Onderzoekers onderscheiden zeven vormen van hyperarousal bij psychische klachten

Hyperarousal — een aanhoudende toestand van verhoogde spanning, alertheid of lichamelijke en mentale activatie — speelt een belangrijke rol bij verschillende psychische aandoeningen, waaronder slapeloosheid, angststoornissen, depressie, posttraumatische stressstoornis en ADHD. Het kan zich bijvoorbeeld uiten in piekeren, innerlijke onrust, prikkelbaarheid, verhoogde waakzaamheid, lichamelijke spanning, hartkloppingen, zweten of moeite om tot rust te komen voor het slapen. Toch werd het begrip tot nu toe op uiteenlopende manieren gebruikt: soms gaat het om piekeren of spanning, soms om lichamelijke onrust, prikkelbaarheid, waakzaamheid of slaapproblemen.

Onderzoekers van het slaaplab van het Nederlands Herseninstituut, de Universiteit van Amsterdam en Amsterdam UMC onderzochten daarom of hyperarousal één overkoepelend verschijnsel is, of uit meerdere dimensies bestaat.

Zeven dimensies van hyperarousal

Het onderzoek, gepubliceerd in eClinicalMedicine, The Lancet, laat zien dat hyperarousal beter kan worden begrepen als een transdiagnostisch verschijnsel met zeven verschillende dimensies:

• angstige hyperarousal, bijvoorbeeld veel spanning, angst of piekeren;
• lichamelijke hyperarousal, bijvoorbeeld hartkloppingen, trillen of benauwdheid;
• sensitieve hyperarousal, bijvoorbeeld sterk reageren op prikkels of moeilijk herstellen na spanning;
• slaapgerelateerde hyperarousal, bijvoorbeeld moeilijk tot rust komen voor of na het slapen;
• prikkelbare hyperarousal, bijvoorbeeld snel geïrriteerd of boos zijn;
• waakzame hyperarousal, bijvoorbeeld voortdurend alert zijn of snel schrikken;
• sudomotorische hyperarousal, bijvoorbeeld overmatig zweten.

Deze zeven vormen laten zien dat hyperarousal meer is dan alleen “spanning”. Het kan gaan om gedachten, emoties, lichamelijke reacties, slaap en gedrag.

Onderzoek onder volwassenen met uiteenlopende klachten

Voor het onderzoek vulden 467 volwassenen uitgebreide vragenlijsten in. De vragen gingen over hyperarousal en over symptomen van onder meer slapeloosheid, depressie, gegeneraliseerde angst, sociale angst, paniekklachten, PTSS en ADHD. Deelnemers werden onder andere geworven via het Nederlands Slaap Register.

De onderzoekers brachten 221 vragen uit 18 bestaande vragenlijsten samen. Zo konden zij bekijken welke patronen zichtbaar werden wanneer verschillende vormen van spanning, alertheid en lichamelijke activatie naast elkaar werden onderzocht.

Verschillende profielen bij verschillende klachten

De resultaten laten zien dat de verschillende dimensies van hyperarousal niet bij één specifieke stoornis horen, maar juist over stoornisgrenzen heen voorkomen. Tegelijkertijd bleek het profiel per aandoening te verschillen. Bij de ene persoon kunnen vooral piekeren en spanning op de voorgrond staan, terwijl bij een ander lichamelijke onrust, slaapproblemen of verhoogde waakzaamheid belangrijker zijn. Zulke verschillen kunnen relevant zijn voor zowel diagnostiek als behandeling.

Voor behandelaren en onderzoekers is dit belangrijk omdat mensen met angst, depressie, paniekklachten, trauma-gerelateerde klachten en slaapproblemen vaak niet precies in één hokje passen. Klachten komen regelmatig samen voor of beïnvloeden elkaar. Door beter te kijken naar onderliggende processen, zoals hyperarousal, kan mogelijk beter worden begrepen waarom klachten ontstaan, blijven bestaan of elkaar versterken.

Nieuwe vragenlijst voor onderzoek en praktijk

Op basis van de bevindingen ontwikkelden de onderzoekers een nieuwe korte vragenlijst: de Transdiagnostic Hyperarousal Dimensions Questionnaire. Deze THDQ bestaat uit 27 vragen en brengt de zeven dimensies van hyperarousal in kaart. De vragenlijst werd vervolgens gevalideerd in een tweede groep van 592 deelnemers.

De THDQ kan onderzoekers en clinici helpen om hyperarousal op een meer uniforme manier te meten. Dat is belangrijk, omdat eerdere vragenlijsten vaak gericht waren op één specifieke aandoening of één aspect van hyperarousal. Met deze nieuwe vragenlijst kan beter worden gekeken naar het hele profiel van verhoogde spanning en activatie.

Relevantie voor angst en depressie

Voor mensen met angst of depressie is dit onderzoek relevant omdat hyperarousal een mogelijke verbindende factor vormt tussen klachten die vaak samen voorkomen, zoals angst, depressieve klachten, paniek, trauma-gerelateerde klachten en slaapproblemen. Een beter onderscheid tussen verschillende vormen van hyperarousal kan bijdragen aan meer inzicht in comorbiditeit, verschillen tussen patiënten en mogelijk ook in behandelrespons.

Het onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat verhoogde spanning en activatie niet één algemeen verschijnsel vormen, maar verschillende profielen kunnen hebben. Bij de ene persoon kunnen vooral piekeren en mentale spanning op de voorgrond staan, terwijl bij een ander lichamelijke onrust, prikkelbaarheid, waakzaamheid of slaapproblemen belangrijker zijn. Dat is relevant voor zowel onderzoekers als behandelaren die werken met mensen met angst- en depressieve klachten.

Vervolgonderzoek

De onderzoekers benadrukken dat vervolgonderzoek nodig is. Het huidige onderzoek is gebaseerd op vragenlijsten en zelfrapportage. In toekomstig onderzoek kan bijvoorbeeld ook worden gekeken naar lichamelijke of biologische signalen van hyperarousal, en naar toepassing in klinische groepen.

Toch biedt het onderzoek een belangrijke stap. Door hyperarousal niet als één vaag begrip te zien, maar als een profiel van verschillende vormen van verhoogde spanning en activatie, ontstaat meer ruimte voor onderzoek naar onderliggende mechanismen, betere meting en uiteindelijk mogelijk gerichtere behandeling.